در جلسه «بارورسازی ابرها از خیال تا واقعیت» وزارت نیرو چه گذشت؟

نشست تخصصی «بارورسازی ابرها؛ از خیال تا واقعیت» دیروز (۳ دی‌ماه)، در چارچوب سلسله نشست‌های هم‌اندیشی آب و برق و با حضور مسئولان وزارت نیرو، کارشناسان حوزه هواشناسی و فناوری‌های نوین آب، و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، در کتابخانه و مرکز اسناد وزارت نیرو برگزار شد. این نشست با هدف بررسی علمی، فنی و سیاست‌گذاری موضوع بارورسازی ابرها، ارزیابی میزان اثربخشی آن و پرهیز از نگاه‌های افراطی یا غیرمستند به این فناوری برگزار گردید.

به گزارش کلین پست، در ابتدای نشست، «حسین اردکانی»، پیشکسوت و پدر علم هواشناسی ایران، با اشاره به بیش از ۶۵ سال تجربه خود در این حوزه، بر ضرورت استفاده از همه ظرفیت‌های علمی برای تأمین آب کشور تأکید کرد و گفت: ایران در کمربند خشکسالی قرار دارد و باید از هر راهکار علمی و قابل اتکا برای افزایش منابع آب استفاده کرد. وی با استناد به دانش روز جهانی، میزان اثرگذاری بارورسازی ابرها را به‌طور معمول بین ۵ تا ۲۰ درصد و در شرایط خاص، تا ۲۵ یا ۳۰ درصد عنوان کرد.

اردکانی همچنین با رد ادعاهای مطرح‌شده درباره «ابردزدی» این موضوع را فاقد مبنای علمی دانست و گفت: سامانه‌های بارشی قابل رصد و پیش‌بینی هستند و ورود سامانه‌های اخیر و پیش‌رو به کشور، نقض‌کننده این ادعاهای غیرعلمی است.

وی اضافه کرد: سازمان فناوری های نوین جوی درصورت اقدامات درست می‌تواند ۱۰ تا ۱۵ درصد در میزان بارش‌ها مؤثر باشد، مشروط بر اینکه تمام نیازها و زمینه‌های مورد نیازش فراهم باشد.

در ادامه نشست، «ماشالله تابع جماعت»، معاون سرمایه انسانی، تحقیقات و فناوری اطلاعات وزارت نیرو، با اشاره به استقبال گسترده از این جلسه، آن را نشانه دغدغه‌مندی جامعه تخصصی نسبت به مسائل راهبردی آب کشور دانست و گفت: این نشست با همکاری معاونت آب و آبفا برگزار شده و نخستین گام از مجموعه نشست‌های تخصصی هم‌اندیشی آب و برق است که در آینده نیز با جدیت ادامه خواهد یافت.

وی با تأکید بر سابقه وزارت نیرو در حمایت از فناوری، گفت: تجربه موفق ایران در نیروگاه‌سازی و سدسازی نشان می‌دهد این وزارتخانه توان حمایت از فناوری را دارد و در حوزه بارورسازی ابرها نیز باید با رویکردی علمی و فرصت‌محور عمل کرد.

تابع جماعت گفت: در حوزه بارورسازی ابرها نباید رویکرد سخت‌گیرانه اتخاذ کرد. علم نیازمند حمایت است و باید فرصت آزمون و خطا داده شود. البته این حمایت باید روشمند، همراه با داوری علمی و مبتنی بر چارچوب‌های مشخص باشد، اما در نهایت باید هزینه کرد و فرصت داد؛ چراکه طرح‌های ضعیف در مسیر اجرا خود را نشان خواهند داد.

وی افزود: وزیر نیرو شخصاً بر حمایت از این حوزه تأکید دارند و سازمان توسعه فناوری‌های نوین جوی نیز در این مسیر نقش حمایتی ایفا می‌کند. همچنین مجلس شورای اسلامی با تأمین تجهیزات و منابع مالی لازم، سازمان هواشناسی را برای پایش و تحلیل علمی داده‌ها در حوزه های مختلف از جمله بارورسازی ابرها تقویت کند.

وی در پایان گفت: وزارت نیرو دارای آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های مشخص برای حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان است و در همین راستا، راه‌اندازی پارک علم و فناوری وزارت نیرو نیز در دستور کار قرار دارد تا بستر مناسبی برای حمایت هدفمند از نوآوری و فناوری‌های نو فراهم شود.

اثرگذاری عملیات بارورسازی ابرها قابل ارزیابی نبوده است

در ادامه، «حامد یزدیان»، نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی، با نگاهی سیاست‌گذارانه به موضوع پرداخت و با انتقاد از رویکردهای گذشته، اظهار کرد: بسیاری از اقدامات پیشین در حوزه بارورسازی ابرها بدون داده، پایش و ارزیابی دقیق انجام شده و به همین دلیل، اثرگذاری آن‌ها قابل ارزیابی نبوده است. وی خواستار ورود علمی و واقع‌بینانه به این حوزه و تقویت پژوهش و نیروی متخصص شد.

یزدیان با اشاره به اهداف برنامه هفتم توسعه گفت: در این برنامه، افزایش ۱۵ درصدی حجم آب استحصالی کشور هدف‌گذاری شده که ۵ درصد آن باید از محل استحصال آب‌های جوی، جمع‌آوری آب باران و کاهش تبخیر تأمین شود.

وی با تأکید بر نقش فناوری در کل زنجیره مدیریت آب، از استحصال تا مصرف، تصریح کرد: حتی افزایش ۵ تا ۲۰ درصدی بارش مؤثر، در اقلیم خشکی مانند ایران عددی بسیار معنادار است. برای مثال، در حوضه زاینده‌رود، افزایش ۱۰ درصدی بارش معادل ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب خواهد بود که در مقایسه با هزینه‌های سنگین طرح‌های انتقال آب از خلیج فارس یا دریای عمان، کاملاً قابل توجه است.

وی با انتقاد از رویکردهای گذشته، تصریح کرد: متأسفانه طی یک دهه اخیر، سیاست غالب در وزارت نیرو نسبت به فناوری‌های نوین آب‌های جوی بیشتر بر انکار استوار بوده است. هر زمان این مباحث مطرح شده، معمولاً با این پاسخ مواجه شده‌ایم که این کارها غیرممکن است، درحالی‌که بخشی از این نگاه ناشی از نگرانی درباره ایجاد توهم پرآبی و تغییر رفتار مصرف بوده است.

وی ضمن هشدار نسبت به نگاه‌های صفر و صدی، گفت: همان‌طور که بزرگ‌نمایی معجزه‌آسای بارورسازی ابرها نادرست است، نفی کامل آن نیز با واقعیت‌های جهانی همخوانی ندارد. یزدیان بر لزوم حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد فضای علمی امن، پذیرش ریسک پژوهش و خرید خدمات از دانشگاه‌ها و بخش خصوصی تأکید کرد و افزود: اقدام کورکورانه و بدون پشتوانه علمی، به همان اندازه خطرناک است که انکار مطلق فناوری.

نماینده اصفهان تأکید کرد: واقعیت این است که دنیا وارد این حوزه شده و بسیاری از نوآوری‌ها به‌دلیل ملاحظات راهبردی و امنیتی، به‌طور کامل در مقالات و منابع علمی در دسترس نیست. همان‌گونه که در حوزه‌هایی مانند انرژی هسته‌ای نیز چنین شرایطی وجود داشته است.

وی گفت: تجربه نشان داده انجام اقدامات پژوهشی و پایلوتی بدون پشتوانه علمی و قبل از ارزیابی دقیق، منجر به مشکلات و سوءتفاهم‌ها می‌شود و باید فرصت کافی برای تحقیق و بررسی داده شود.

وی همچنین به اهمیت بررسی علمی و‌ واقعی ادعاهای ایجاد بارش مصنوعی اشاره کرد و گفت: سازمان فناوری‌های نوین آب‌های جوی باید دسترسی به بهترین دانشمندان و تجهیزات روز دنیا از جمله پهپادها و سنسورها داشته باشد تا بتواند ادعاهای واقعی ارائه دهد و قضاوت علمی صورت گیرد.

یزدیان تصریح کرد که مجلس هم در زمینه بودجه و هم در ایجاد فضای علمی حمایت خواهد کرد و افزود: باید بستر لازم برای فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان فراهم شود و خرید خدمت از بخش خصوصی و دانشگاه‌ها در دستور کار باشد. این اقدامات موجب توسعه علمی و بهره‌گیری از روش‌های نوین خواهد شد.

این نماینده مجلس در بخش پایانی سخنان خود اظهار داشت: هرچقدر در موضوعات مختلف گفت‌وگو کنیم، فرصت‌های جدید و راهکارهای تازه ایجاد می‌شود.

بدون ابزارهای اندازه‌گیری دقیق، امکان قضاوت درباره اثرگذاری بارورسازی ابرها وجود ندارد

در ادامه، «حمیدرضا جانباز»، معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا، با تأکید بر واقعی بودن دغدغه‌های اجتماعی درباره بارورسازی ابرها، گفت: پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان با ابزارهای دقیق و داده‌محور، این ادعاها را تأیید یا رد کرد. وی بر ضرورت تقویت سازمان هواشناسی و سازمان توسعه فناوری‌های نوین آب‌های جوی از نظر تجهیزات، داده و منابع مالی تأکید کرد و افزود: بدون ابزارهای اندازه‌گیری دقیق، امکان قضاوت علمی درباره اثرگذاری این عملیات وجود ندارد. برای مثال، در بارندگی اخیر، قطع فیبر نوری در شرق استان هرمزگان باعث شد اساساً ارتباط با سد جگین قطع شود و داده‌‌های مورد نیاز برای تحلیل لحظه‌ای اختیار نداشته باشیم.

وی تأکید کرد: فرض کنید عملیات بارورسازی ابرها انجام شده و بارش هم رخ داده است؛ سؤال این است که با چه دستگاه و چه ابزاری این سنجه‌ها ثبت شده؟ قطعاً بدون داده‌های دقیق و قابل اتکا، امکان تحلیل علمی وجود ندارد. به‌تدریج باید به این بلوغ برسیم که باید مباحث، از سطح شعار به فضای عملیاتی منتقل شود.

جانباز افزود: تغییراتی که گاه در ترکیب دولت‌ها رخ می‌دهد نباید باعث گسست اطلاعاتی شود. اطلاعات باید از دولتی به دولت دیگر منتقل شود تا امکان تحلیل‌های دقیق فراهم باشد. امیدواریم با تقویت سازمان هواشناسی، این ظرفیت ایجاد شود. وزارت نیرو نیز آمادگی دارد که در صورت درخواست رسمی، داده‌های موجود را ارائه دهد.

وی با اشاره به مشکلات زیرساختی در پایش داده‌ها، تصریح کرد: حتی در صورت وقوع بارش پس از عملیات بارورسازی، بدون ثبت دقیق داده‌ها نمی‌توان ارتباط علت و معلولی را اثبات کرد. وی از نمایندگان مجلس خواست در تدوین بودجه و اجرای تکالیف برنامه‌های توسعه، حمایت لازم از این سازمان‌ها را مدنظر قرار دهند.

هرگونه ادعا در حوزه استحصال آب از ابرها باید مبتنی بر مستندات عملی باشد

در بخش دیگری از نشست، «محمدمهدی جوادیان‌زاده»، رئیس سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی، با اشاره به افزایش ادعاهای غیرعلمی در فضای مجازی گفت: هرگونه فناوری یا ادعا در حوزه استحصال آب از ابرها، تنها در صورتی قابل حمایت است که مبتنی بر علم، داده و مستندات عملی باشد. وی با اشاره به تأیید سازمان جهانی هواشناسی، افزود: داده‌های منتشرشده از سال ۲۰۰۰ به بعد نشان می‌دهد مواد مورد استفاده در بارورسازی ابرها می‌تواند اثر مثبت بر میزان بارش داشته باشد و به همین دلیل، بیش از ۵۰ کشور جهان از این فناوری استفاده می‌کنند.

جوادیان‌زاده با بیان اینکه اقلیم کوهستانی ایران شرایط مناسبی برای اجرای این پروژه‌ها دارد، بر ضرورت تخصیص بودجه و تجهیز سازمان به فناوری‌های روز دنیا تأکید کرد و گفت: تبدیل مرکز بارورسازی ابرها به یک سازمان مستقل، نشان‌دهنده نگاه جدی حاکمیت به این حوزه است. حاکمیت تکلیف خود را در این زمینه روشن کرده و با تبدیل مرکز باروری ابرها به سازمان، نشان داده که نگاهی عمیق و تأثیرگذار به این بحث دارد.

ضرورت تقویت پژوهش در حوزه آب

در انتها، «احد وظیفه»، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، با تأکید بر ضرورت تقویت پژوهش در حوزه آب، به‌ویژه بارورسازی ابرها، گفت: مبنای هرگونه تصمیم‌گیری و اجرای پروژه در این حوزه باید پژوهش‌های علمی و آزمایش‌های دقیق باشد. به گفته وی، تنها از طریق تحقیقات نظام‌مند می‌توان مشخص کرد هزینه‌هایی که برای این پروژه‌ها صرف می‌شود توجیه علمی و اقتصادی دارد یا خیر.

وی با اشاره به نبود مستندات کافی درباره میزان اثربخشی عملیات بارورسازی ابرها افزود: اعلام افزایش ۵ تا ۲۰ درصدی بارش، بدون انجام آزمایش‌های کنترل‌شده در مناطق شاهد و هدف، فاقد پشتوانه علمی کافی است؛ آزمایش‌هایی که متأسفانه هنوز به‌صورت گسترده در کشور اجرا نشده‌اند. وظیفه درعین‌حال تأکید کرد که به‌دلیل ناچیز بودن میزان مواد مورد استفاده در این عملیات، نگرانی جدی از بابت اثرات زیست‌محیطی وجود ندارد.