توسط : 
گسترش سریع انرژی خورشیدی در هند اغلب بهعنوان یک موفقیت بزرگ معرفی میشود؛ اما در نبود برنامهای مشخص برای مدیریت پسماندهای ناشی از آن، این گذار تا چه اندازه واقعاً پاک است؟
طی کمی بیش از یک دهه، هند به سومین تولیدکننده بزرگ انرژی خورشیدی در جهان تبدیل شده و انرژیهای تجدیدپذیر اکنون به بخش محوری راهبرد اقلیمی این کشور بدل شدهاند. پنلهای خورشیدی در همهجا دیده میشوند؛ از پارکهای عظیم خورشیدی گرفته تا پشتبامهای آبیرنگ در شهرها، شهرکها و روستاها.
در کنار نیروگاههای خورشیدی بزرگ، میلیونها سامانه خورشیدی پشتبامی نیز وارد مدار شبکه برق شدهاند. بر اساس دادههای دولتی، نزدیک به ۲.۴ میلیون خانوار در قالب یک طرح یارانهای به استفاده از انرژی خورشیدی روی آوردهاند.
رشد انرژی خورشیدی وابستگی هند به زغالسنگ را کاهش داده است. اگرچه نیروگاههای حرارتی و سایر منابع غیرتجدیدپذیر همچنان بیش از نیمی از ظرفیت نصبشده برق کشور را تأمین میکنند، سهم خورشید اکنون از ۲۰ درصد فراتر رفته است. با این حال، این دستاورد با چالشی جدی همراه است: پنلهای خورشیدی اگرچه در زمان بهرهبرداری پاک محسوب میشوند، اما در صورت نبود مدیریت صحیح در پایان عمر، میتوانند به منبعی برای مخاطرات زیستمحیطی تبدیل شوند.
پنلهای خورشیدی عمدتاً قابل بازیافت هستند و از موادی مانند شیشه، آلومینیوم، نقره و پلیمرها ساخته میشوند؛ با این حال، وجود مقادیر اندکی از فلزات سمی مانند سرب و کادمیوم باعث میشود در صورت مدیریت نادرست، خطر آلودگی خاک و منابع آب افزایش یابد.
عمر مفید پنلهای خورشیدی معمولاً حدود ۲۵ سال برآورد میشود و پس از آن، این تجهیزات از مدار خارج شده و به پسماند تبدیل میشوند. در حال حاضر، هند فاقد بودجه مشخص و اختصاصی برای بازیافت پسماندهای خورشیدی است و تنها چند مرکز کوچک برای پردازش پنلهای فرسوده در این کشور فعالیت میکنند.
هند آمار رسمی درباره حجم پسماندهای خورشیدی منتشر نکرده است، اما یک مطالعه مستقل نشان میدهد میزان این پسماندها تا سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۰۰ هزار تن رسیده و انتظار میرود تا سال ۲۰۳۰ به ۶۰۰ هزار تن افزایش یابد. هرچند حجم فعلی هنوز محدود است، کارشناسان هشدار میدهند که بخش عمده این پسماندها در سالهای آینده تولید خواهد شد و در صورت نبود سرمایهگذاری سریع در زیرساختهای بازیافت، هند با یک بحران روبهرشد پسماند مواجه میشود.
بر اساس مطالعهای تازه از سوی «شورای انرژی، محیط زیست و آب» هند (CEEW)، این کشور ممکن است تا سال ۲۰۴۷ بیش از ۱۱ میلیون تن پسماند خورشیدی تولید کند. مدیریت چنین حجمی از پسماند مستلزم ایجاد نزدیک به ۳۰۰ واحد تخصصی بازیافت و سرمایهگذاری حدود ۴۷۸ میلیون دلار (معادل ۳۶۲ میلیون پوند) در دو دهه آینده خواهد بود.
روهیت پهوا، از شرکت انرژی «تارگری»، میگوید: «بیشتر نیروگاههای بزرگ خورشیدی هند در اواسط دهه ۲۰۱۰ ساخته شدهاند؛ بنابراین موج اصلی پسماندهای خورشیدی در بازه ۱۰ تا ۱۵ سال آینده نمایان خواهد شد.»
برآوردهای مربوط به پسماندهای خورشیدی در هند، الگوی جهانی مشابهی را نشان میدهد. بر اساس پیشبینیها، ایالات متحده تا سال ۲۰۳۰ ممکن است بین ۱۷۰ هزار تا یک میلیون تن پسماند خورشیدی تولید کند و این رقم در چین نیز به حدود یک میلیون تن برسد؛ روندی که نتیجه توسعه سریع انرژی خورشیدی در دهه ۲۰۱۰ است.
با این حال، چارچوبهای سیاستگذاری در کشورهای مختلف تفاوتهای قابلتوجهی با یکدیگر دارند. در ایالات متحده، بازیافت پنلهای خورشیدی عمدتاً مبتنی بر سازوکارهای بازار و مجموعهای پراکنده از مقررات ایالتی است. در چین نیز، مشابه هند، نظام مدیریت پسماندهای خورشیدی همچنان در حال شکلگیری است و هنوز از یک چارچوب قانونی جامع و اختصاصی برخوردار نیست.
هند در سال ۲۰۲۲ پنلهای خورشیدی را تحت پوشش مقررات پسماندهای الکترونیکی قرار داد؛ اقدامی که بر اساس آن، تولیدکنندگان موظف شدند مسئولیت جمعآوری، ذخیرهسازی، جداسازی و بازیافت پنلها در پایان عمر مفیدشان را بر عهده بگیرند.
با این حال، کارشناسان معتقدند اجرای این مقررات یکنواخت و مؤثر نیست، بهویژه در مورد سامانههای خورشیدی خانگی و مقیاس کوچک که حدود ۵ تا ۱۰ درصد از کل نصبها را تشکیل میدهند. هرچند سهم این بخش محدود به نظر میرسد، اما بهدلیل دشواری در ردیابی، جمعآوری و بازیافت، میتواند منبع قابلتوجهی از پسماندهای خورشیدی در سالهای آینده باشد.
پنلهای خورشیدی آسیبدیده یا از رده خارجشده اغلب به محلهای دفن زباله یا به دست بازیافتکنندگان غیرمجاز سپرده میشوند؛ جایی که استفاده از روشهای ناایمن میتواند به آزادسازی مواد سمی و آلاینده منجر شود.
سای باسکار ردی ناکا، کارشناس محیطزیست، دراینباره میگوید: «انرژی خورشیدی برای حدود دو دهه تصویری از انرژی پاک ایجاد میکند، اما بدون یک برنامه جدی برای بازیافت پنلها، این گذار میتواند به انبوهی از ماژولهای رهاشده و میراثی ناچیز منتهی شود.»
با وجود این چالشها، کارشناسان تأکید میکنند که مسئله پسماندهای خورشیدی صرفاً یک تهدید نیست و میتواند فرصتهایی نیز به همراه داشته باشد. روهیت پهوا میگوید: «با افزایش حجم پسماند، تقاضا برای شرکتهایی که دانش و فناوری پردازش آن را دارند نیز افزایش خواهد یافت.»
بر اساس برآوردهای شورای انرژی، محیطزیست و آب هند (CEEW)، در صورت توسعه بازیافت کارآمد، تا سال ۲۰۴۷ امکان بازیابی حدود ۳۸ درصد از مواد مورد استفاده برای تولید پنلهای جدید فراهم میشود؛ اقدامی که میتواند از انتشار حدود ۳۷ میلیون تن دیاکسیدکربن ناشی از استخراج مواد اولیه جلوگیری کند.
به گفته آکانشا تیاگی، نویسنده این مطالعه، هند در حال حاضر بازارهای فعالی برای بازیافت شیشه و آلومینیوم در اختیار دارد و فلزات بهکاررفته در سلولهای خورشیدی مانند سیلیکون، نقره و مس نیز قابلیت بازیابی و استفاده مجدد در تولید پنلهای جدید یا سایر صنایع را دارند.
با این حال، در شرایط فعلی بخش عمده پسماندهای خورشیدی با روشهای ابتدایی پردازش میشوند؛ روشهایی که تنها امکان بازیابی مواد کمارزشتری مانند شیشه و آلومینیوم را فراهم میکنند، در حالی که فلزات گرانبها یا از بین میروند، یا آسیب میبینند، یا تنها در مقادیر بسیار ناچیز استخراج میشوند.
کارشناسان معتقدند دهه پیشِرو برای تحقق اهداف خورشیدی هند نقشی تعیینکننده خواهد داشت. به گفته آنها، این کشور باید هرچه سریعتر اقدام به ایجاد یک نظام بازیافت قانونمند و خودپایدار کند، سطح آگاهی عمومی بهویژه در میان خانوارها را افزایش دهد و جمعآوری پسماندهای خورشیدی را بهطور ساختاری در مدلهای کسبوکار حوزه انرژی خورشیدی ادغام کند.
سای باسکار ردی ناکا تأکید میکند شرکتهایی که از توسعه انرژی خورشیدی سود میبرند، باید مسئولیت سرنوشت پنلها پس از پایان عمر مفیدشان را نیز بر عهده بگیرند. او هشدار داد: «اگر بازیافت بهدرستی انجام نشود، انرژی پاک امروز میتواند به پسماند بیشتر در فردا تبدیل شود.»
