توسط : 
فهرست مطالب این مقاله
مراکش با تکیه بر ظرفیتهای گسترده خود در حوزه انرژی باد و خورشید، متعهد شده به یکی از بازیگران پیشرو جهانی در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر تبدیل شود و در آینده نقش تأمینکننده انرژی برای کشورهای اروپایی و آفریقایی را بازی کند.
ریشههای این تعهد راهبردی مراکش به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را میتوان در سخنرانی «محمد ششم»، پادشاه این کشور، در نخستین کنفرانس ملی انرژی جستجو کرد؛ کنفرانسی که در ۶ مارس ۲۰۰۹ در رباط برگزار شد.
پادشاه مراکش در این سخنرانی تأکید کرد: «بر پایه چشمانداز بلندمدت ما که روندها و تحولات آینده در وضعیت جهانی انرژی طی دهههای پیش رو را در نظر میگیرد، دسترسی به انرژی، امنیت تأمین و حفاظت از محیط زیست در اولویتهای اصلی کشور قرار دارد. ازاینرو، مراکش باید بهطور مستمر خود را برای تغییرات پیش رو آماده کرده و با آنها سازگار شود تا بتواند ضمن پاسخگویی پایدار به نیازهای روبهرشد انرژی، توسعه اجتماعی و اقتصادی را تضمین کند (…). تمرکز ما بر ضرورت تنوعبخشی به منابع انرژی و بسیج ظرفیتهای انرژیهای تجدیدپذیر است.»
این رویکرد آیندهنگرانه، در سخنرانی پادشاه مراکش، در بیستویکمین کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (COP21) که نوامبر ۲۰۱۵ در پاریس برگزار شد، به اهدافی مشخص، عملیاتی و قابل سنجش تبدیل شد. براساس این اهداف، سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد انرژی مراکش تا سال ۲۰۳۰ از ۴۲ درصد به ۵۲ درصد افزایش خواهد یافت.
وضعیت کنونی مراکش در انرژیهای تجدیدپذیر
براساس دادههای موجود، تا پایان سال ۲۰۲۴ سهم انرژیهای تجدیدپذیر در ترکیب انرژی مراکش به ۴۴ درصد از کل نیاز کشور رسیده است؛ رقمی که تنها شش درصد با هدف تعیینشده برای پنج سال آینده فاصله دارد. در این میان، انرژی بادی ۴۴ درصد از کل تولید تجدیدپذیر را به خود اختصاص داده، انرژی برقآبی سهمی ۴۰ درصدی دارد و انرژی خورشیدی نیز ۱۶ درصد باقیمانده را تأمین میکند.
مراکش از ظرفیت بسیار بالایی در حوزه انرژی بادی برخوردار است. ضریب ظرفیت نیروگاههای بادی این کشور ـ که نسبت انرژی واقعی تولیدشده به حداکثر انرژی قابل تولید در یک بازه زمانی مشخص را نشان میدهد ـ حدود ۶۰ درصد برآورد میشود؛ عددی که تقریباً سه برابر ضریب ظرفیت مشابه در اتحادیه اروپا و بریتانیاست.
از نظر ظرفیت مطلق، مراکش با برخورداری از سرعت متوسط باد بین ۹.۵ تا ۱۱ متر بر ثانیه در ارتفاع ۴۰ متر، دارای پتانسیل تولید ۲۵ هزار مگاوات برق بادی است. در حوزه انرژی خورشیدی نیز این کشور بهطور میانگین سالانه حدود ۳ هزار ساعت تابش خورشید دریافت میکند و پتانسیل تابشی آن حدود ۶.۵ کیلوواتساعت بهازای هر مترمربع در روز برآورد میشود.
این ظرفیتهای طبیعی بهطور عملی وارد چرخه تولید برق شدهاند. براساس آمار سال ۲۰۲۴، ظرفیت نصبشده انرژیهای تجدیدپذیر در مراکش به ۵.۳ گیگاوات رسیده است. علاوه بر این، برنامه توسعهای کشور شامل افزودن ۲.۶ گیگاوات ظرفیت جدید در بازه زمانی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۷ است که شامل ۲ هزار و ۱۲۰ مگاوات برقآبی، ۲ هزار و ۳۶۰ مگاوات انرژی بادی و ۸۵۷ مگاوات انرژی خورشیدی میشود.
در این میان، بخش انرژی بادی که بیشترین سهم را در تولید برق تجدیدپذیر دارد، طی دوره ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۷ مجموعاً حدود ۳۶ میلیارد درهم سرمایهگذاری جذب کرده است.
مراکش؛ مقصدی جذاب برای سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر
مراکش در عرصه بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر بهعنوان یکی از مقاصد جذاب سرمایهگذاری شناخته میشود. این کشور در شاخص جذابیت کشورهای حوزه انرژیهای تجدیدپذیر سال ۲۰۲۵ (RECAI) که توسط شرکت مشاورهای EY منتشر شده، رتبه نخست آفریقا را به خود اختصاص داده و بالاتر از مصر و آفریقای جنوبی قرار گرفته است. مراکش همچنین در این شاخص در رتبه ۲۷ جهان قرار دارد.
علاوه بر این، مراکش در شاخص عملکرد تغییرات اقلیمی ۲۰۲۵ (CCPI) نیز با کسب رتبه «بالا»، در جمع ۱۰ کشور برتر جهان قرار گرفته و عملکردی بهتر از بسیاری از کشورهای عضو اتحادیه اروپا ثبت کرده است.
تحقق این دستاوردها حاصل تدوین و اجرای یک چارچوب قانونی و مقرراتی هدفمند برای تشویق سرمایهگذاری و توسعه فعالیتهای بخش خصوصی بوده است؛ چارچوبی که در کنار ایجاد نهادهای عمومی مرتبط با انرژیهای تجدیدپذیر، به ساماندهی بخش خصوصی در قالب فدراسیونها، انجمنهای حرفهای و خوشههای صنعتی انجامیده است.
درنتیجه این سیاستها، بیش از ۴۰ شرکت ملی و بینالمللی در حوزه توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در مراکش فعالیت میکنند و افزون بر آن، بیش از ۵۰۰ شرکت خدماتی در زمینه بازاریابی، نصب و نگهداری سامانههای انرژی پاک در این کشور حضور دارند.
ازجمله پروژههای شاخص در این حوزه میتوان به نیروگاه خورشیدی نور ورزازات اشاره کرد؛ مجموعهای متشکل از چهار واحد نیروگاهی با ظرفیت مجموع ۵۸۰ مگاوات که در مساحتی بیش از ۳ هزار هکتار احداث شده است.
در بخش انرژی بادی نیز مزرعه بادی Tarfaya بهعنوان یکی از پروژههای برجسته مطرح است. این نیروگاه با ظرفیت نصبشده ۳۰۱ مگاوات، سالانه حدود یک هزار گیگاواتساعت برق تولید میکند و به جلوگیری از انتشار حدود ۹۰۰ هزار تن دیاکسیدکربن در سال منجر میشود.
بهطور کلی، مراکش هم در حوزه انرژی خورشیدی و هم در بخش انرژی بادی، از ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه یک صنعت بومی برخوردار است؛ ظرفیتی که تمامی مراحل زنجیره ارزش، از تولید قطعات و تجهیزات، برنامهریزی و توسعه پروژهها، مهندسی و ساخت، تا بهرهبرداری و نگهداری را در بر میگیرد.
فرصتهای سرمایهگذاری
مراکش فرصتهای سرمایهگذاری بسیار مناسبی را در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر برای شرکتهایی که قصد مشارکت در توسعه این بخش را دارند، فراهم کرده است. بهطور مشخص، آژانس توسعه سرمایهگذاری و صادرات مراکش (AMDIE) پنج حوزه اصلی را شناسایی کرده که برای تحقق اهداف تعیینشده، نیازمند جذب سرمایهگذاری شرکتها هستند. ازجمله مهمترین این حوزهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
بهینهسازی مصرف انرژی
اهداف تعیینشده برای دوره ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰، صرفهجویی ۶ درصدی در مصرف انرژی را پیشبینی کرده بود. این هدف در سالهای بعد افزایش یافته و براساس برنامهریزیهای انجامشده، تا سال ۲۰۳۰ صرفهجویی ۲۰ درصدی در مصرف انرژی در ساختمانهای عمومی، بخش صنعت، روشنایی معابر و مساجد مدنظر قرار گرفته است.
بازیافت پسماند
بازیافت زبالههای شهری و استفاده از آنها برای تولید انرژی پاک، بهویژه از طریق زیستتوده (بیومس)، یکی دیگر از چالشهای مهم پیشروی مراکش در سالهای آینده به شمار میرود. هدفگذاری شده است که تا سال ۲۰۳۰ سالانه بین ۱۷ تا ۲۵ میلیون مگاواتساعت انرژی از زیستتوده تولید شود و انرژی حاصل از حداکثر ۴۵ درصد از پسماندهای خانگی بازیابی شود.
علاوه بر این، پیشبینی میشود تا آن زمان امکان تولید حدود ۶۸۰ هزار تن سوخت جایگزین برای استفاده در کارخانههای سیمان نیز فراهم شود.
نمکزدایی آب با استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر
در حال حاضر ۹ واحد نمکزدایی فعال در مراکش سالانه حدود ۱۴۷ میلیون مترمکعب آب شیرین برای مصارف شرب و کشاورزی تولید میکنند. علاوه بر این، چهار واحد جدید نمکزدایی نیز در شهرهای کازابلانکا، صفی، الداخله و ناظور در دست احداث است.
ذخیرهسازی انرژی
مراکش از نظر ظرفیت بالقوه نیروگاههای برقآبی تلمبهذخیرهای (Pumped Storage Hydroelectric Power – STEP)، در جایگاه نخست کشورهای عربی و رتبه دوم در قاره آفریقا قرار دارد. این کشور هماکنون دو نیروگاه تلمبهذخیرهای فعال در افورر و عبدالمؤمن دارد و دو واحد دیگر نیز قرار است تا سال ۲۰۳۰ وارد مدار بهرهبرداری شوند. افزون بر این، چندین پروژه ذخیرهسازی انرژی دیگر نیز در انتظار دریافت مجوز نهایی هستند.
کربنزدایی از صنعت
برای تحقق اهداف تعیینشده در قانون ۸۲/۲۱، مراکش سالانه به حدود ۸۰۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر نیاز دارد تا بتواند برق موردنیاز مناطق صنعتی خود را تأمین کرده و مسیر کربنزدایی بخش صنعت را هموار کند.
هیدروژن سبز
یکی دیگر از اهداف راهبردی مراکش در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر، تبدیلشدن به یکی از رقابتیترین بازیگران بازار نوظهور تولید هیدروژن سبز است. این کشور قصد دارد با تکیه بر ظرفیتهای بالای انرژی خورشیدی و بادی، به تأمینکننده هیدروژن سبز برای بازارهایی مانند اتحادیه اروپا و سایر مناطق تبدیل شود.
در همین راستا، دولت مراکش در چند مرحله، مجموعاً تا یک میلیون هکتار زمین را برای توسعه پروژهها اختصاص داده است. در مرحله نخست، حداکثر ۳۰۰ هزار هکتار زمین برای استقرار شرکتها و اجرای پروژههای مشارکت دولتی ـ خصوصی در نظر گرفته شده است.
تمامی این پروژهها مشمول مشوقهای پیشبینیشده در «منشور جدید سرمایهگذاری» خواهند بود؛ مشوقهایی که شامل معافیتها و تسهیلات مالیاتی و تعرفهای میشود. این بسته سرمایهگذاری تحت نظارت یک کمیته راهبری به ریاست نخستوزیر مراکش، «عزیز اخنوش»، و یک کمیته سرمایهگذاری به ریاست وزیر سرمایهگذاری، «کریم زیدان»، مدیریت میشود.
