نیروگاه مسجدسلیمان، واقع در مجموعه سد مسجدسلیمان در جنوبغرب ایران و استان خوزستان، یکی از بزرگترین نیروگاههای برقآبی کشور محسوب میشود. این نیروگاه که در سال ۱۳۸۱ به بهرهبرداری رسیده، با ظرفیت تولید ۲۰۰۰ مگاوات، روی رودخانه کارون احداث شده و هدف اصلی آن تولید انرژی برقآبی و تنظیم جریان آب این رودخانه مهم کشور است.
موقعیت جغرافیایی و جانمایی طرح
این طرح در استان خوزستان، در فاصله ۱۶۰ کیلومتری شمالشرق اهواز و ۲۵.۵ کیلومتری شمالشرقی شهر مسجدسلیمان واقع شده است. سد مسجدسلیمان روی رودخانه کارون و در فاصله ۲۶ کیلومتری پاییندست سد شهید عباسپور (کارون ۱) احداث شده است.
- استان: خوزستان
- نزدیکترین شهر: مسجدسلیمان (۲۵ کیلومتر جنوبغرب محل سد)
- حوضه آبریز اصلی: رودخانه کارون
رودخانه کارون با طول ۹۵۰ کیلومتر، پرآبترین و پس از کرخه، طویلترین رود ایران است. این رودخانه از زاگرس سرچشمه گرفته و پس از عبور از دشت خوزستان، در مرز ایران و عراق به اروند رود پیوسته و وارد خلیج فارس میشود. شاخه مهم آن رودخانه دز است که در شمال اهواز به کارون میپیوندد.
تاریخچه
مطالعات مقدماتی حوضه آبریز کارون به دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی و بررسیهای شرکت مهندسین مشاور هارزا بازمیگردد. در آن زمان، احداث سدی جریانی با نام کارون ۴ در محل گدارلندر پیشنهاد شد. پس از انقلاب اسلامی، شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس با مشارکت شرکت ایکرز کانادا مطالعات جدیدی را آغاز کرد. در ادامه، طی سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵، شرکت مشانیر ایران با همکاری شرکت لامایر آلمان مطالعات تکمیلی را انجام داده و محور فعلی سد مسجدسلیمان بهعنوان گزینه نهایی انتخاب شد.
اجرای سیستم انحراف آب در سال ۱۳۷۰ آغاز و در پایان ۱۳۷۳ تکمیل شد. در تاریخ ۲۸ تیر ۱۳۷۴، آب رودخانه به تونلهای انحراف هدایت گردید. با تکمیل فرازبند در پاییز ۱۳۷۴، امکان اجرای بدنه سد در محیط خشک فراهم شد. عمده عملیات ساختمانی سد در پایان سال ۱۳۷۹ خاتمه یافت و آبگیری سد از آذرماه ۱۳۷۹ تا مردادماه ۱۳۸۱ انجام شد. تجهیزات هیدرومکانیکی و فولادی سد از سال ۱۳۷۵ آغاز و در سال ۱۳۸۰ تکمیل گردید.
راهاندازی آزمایشی چهار واحد نیروگاه اصلی بهترتیب در مهر و بهمن ۱۳۸۱ و تیر و آذر ۱۳۸۲ انجام شد. همچنین عملیات طرح توسعه نیروگاه که از اواخر سال ۱۳۷۷ آغاز شده بود، با هدف افزایش ظرفیت تا هزار مگاوات دوم، برای سال ۱۳۸۶ برنامهریزی شد.
اکنون نیروگاه مسجدسلیمان با دارا بودن ۸ واحد ۲۵۰ مگاواتی و ظرفیت کل ۲ هزار مگاوات، از مهمترین مراکز تولید انرژی برقآبی کشور محسوب میشود و همواره نقش اساسی در پایداری شبکه برق کشور ایفا میکند.
مشخصات نیروگاه برقآبی مسجدسلیمان
- ظرفیت نصبشده: ۲۰۰۰ مگاوات
- نوع نیروگاه: زیرزمینی
- موقعیت: تکیهگاه راست سد
- انرژی متوسط سالیانه: ۳۷۰۰ میلیون کیلوواتساعت
- نوع توربین: فرانسیس با محور عمودی
- تراز بهرهبرداری: حداقل بحرانی (۳۶۳+)، نرمال (۳۶۹+) و حداکثر (۳۷۲+)
- تعداد واحدهای بهرهبرداری: ۴ واحد
- دبی عبوری از واحدها: ۷۵۰ مترمکعب بر ثانیه
- تراز تخلیه واحدهای نیروگاهی: ۲۰۷.۵ متر
- تراز پایاب: ۲۲۵.۵ متر
- طول ساختمان: ۲۶۷، عرض: ۳۰ و ارتفاع: ۴۹.۶ متر
تجهیزات نیروگاه
این نیروگاه شامل ۴ واحد توربین در بخش اصلی و ۴ واحد توربین در بخش توسعه است. قدرت نامی هر توربین ۲۵۴ مگاوات بوده و راندمان توربینها در بخش اصلی ۹۴ درصد و در بخش توسعه حداکثر ۹۶.۳۳ درصد گزارش شده است.
ارتفاع طراحی توربینها ۱۴۰ متر بوده و دبی طراحی هر واحد توربین به ۱۹۰ مترمکعب بر ثانیه میرسد. سازنده توربینها در بخش اصلی، هاربین چین با مشارکت شرکت آذرآب ایران و در بخش توسعه، فوویت اتریش با مشارکت آذرآب ایران است.
در بخش ژنراتورها نیز نیروگاه دارای ۴ ژنراتور در بخش اصلی و ۴ ژنراتور در بخش توسعه است. نوع ژنراتورها سنکرون بوده و قدرت خروجی هر ژنراتور ۲۶۳ مگاولتآمپر است. ولتاژ اسمی هر ژنراتور ۱۵.۷۵ کیلوولت بوده و سرعت چرخش آنها ۱۸۷.۵ دور در دقیقه اعلام شده است.
ژنراتورهای بخش اصلی توسط الین اتریش با همکاری پارس ژنراتور ایران ساخته شدهاند و در بخش توسعه نیز شرکت GE کانادا با مشارکت پارس ژنراتور ایران مسئول تأمین ژنراتورها بوده است.
سازههای ورودی
سازههای ورودی این نیروگاه دارای ۴ دهانه هستند و از نوع استاپلاگ طراحی شدهاند. دریچههای ورودی از نوع شعاعی بوده و ماکزیمم دبی طراحی آنها به ۱۹۰ مترمکعب بر ثانیه میرسد. هد طراحی در بخش ورودی ۲۹.۷۵ متر در نظر گرفته شده است. عرض هر دریچه ۸.۵۴ متر و ارتفاع آن نیز ۸.۵۴ متر است. در مجموع، تعداد دریچهها دو مجموعه چهارتایی را شامل میشود.
سازههای خروجی
سازههای خروجی نیز دارای ۴ دهانه هستند و از نوع استاپلاگ طراحی شدهاند. تراز آبگیری در این بخش ۲۲۲+ متر و هد طراحی برابر با ۲۲.۳ متر است. عرض دریچههای خروجی ۱۳.۷۵ متر و ارتفاع آنها ۱۱ متر در نظر گرفته شده و تعداد دریچهها در مجموع یک مجموعه چهارتایی را تشکیل میدهد.
مشخصات فنی سد مسجدسلیمان
سد مسجدسلیمان از نوع سنگریزهای با هسته رسی بوده و از نظر ابعاد و ظرفیت، یکی از بزرگترین سدهای خاکی کشور محسوب میشود. این سد دارای بزرگترین سرریز کشور و بلندترین دریچههای قطاعی سرریز در جهان است.
| نوع سد | سنگریزهای با هسته رسی | |
|---|---|---|
| تراز تاج | ۳۸۲ | متر بالاتر از سطح دریا |
| ارتفاع سد از روی پی | ۱۷۷ | متر |
| طول تاج | ۴۹۷ | متر |
| نسبت طول تاج به ارتفاع سد | ۲.۸ | – |
| عرض سد در تراز پی | ۷۸۰ | متر |
| عرض تاج | ۱۵ | متر |
| تراز آب بیشینه نرمال | ۳۷۲ | متر بالاتر از سطح دریا |
| بیشینه تراز سیلاب | ۳۸۰ | متر بالاتر از سطح دریا |
| ظرفیت کل مخزن | ۲۲۸ | میلیون مترمکعب |
| ظرفیت مؤثر مخزن | ۴۷.۵ | میلیون مترمکعب |
| مساحت مخزن | ۵.۱ | کیلومترمربع |
| جریان ورودی متوسط سالانه | ۳۶۲ | مترمکعب بر ثانیه |
| حجم خاکریزی | ۱۳.۵ | میلیون مترمکعب |
| تراز تاج اوجی | ۳۵۰ | متر بالاتر از سطح دریا |
| تراز بالای تاج سرریز | ۳۷۲.۵ | متر بالاتر از سطح دریا |
| تراز تخلیه از واحدهای نیروگاهی | ۲۰۷.۵ | متر بالاتر از سطح دریا |
| تراز پایاب، ۴ واحد بهرهبرداری (۷۵۰ مترمکعب بر ثانیه ) | ۲۲۵.۵ | متر بالاتر از سطح دریا |
سرریز سد از نوع شوت باز با ورودی اوجی شکل با پنج دریچه و طول ۳۸۰.۲ متر و ظرفیت طراحی (حداکثر سیلاب محتمل) ۲۱۷۰۰ مترمکعب بر ثانیه ساخته شده است.
اهداف نیروگاه
اهداف اصلی احداث سد و نیروگاه مسجدسلیمان عبارتاند از:
- افزایش توان تولید انرژی برقآبی کشور بهطور متوسط سالانه ۳۷۰۰ میلیون کیلوواتساعت
- تأمین بخشی از توان شبکه برق کشور در ساعات پیک مصرف
- تنظیم آب رودخانه کارون
- اشتغالزایی در دوره ساخت و بهرهبرداری
- ایجاد منطقه سیاحتی زمستانی و جذب گردشگر برای بازدید از سد، تفریح و ورزشهای آبی
ویژگیهای شاخص نیروگاه
- استفاده از پیشرفتهترین فناوریهای روز صنعت برق
- یکی از بلندترین سدهای خاکی ایران با ارتفاع ۱۷۷ متر از پی
- جذب سرمایه خارجی و بهرهگیری از وام کمبهره JBIC ژاپن
- بلندترین دریچههای قطاعی سرریز در جهان
- بزرگترین ظرفیت تخلیه سیلاب در کشور
مشخصات حوضه آبریز و هیدرولوژی
- وسعت کل حوضه آبریز کارون: حدود ۶۰ هزار کیلومترمربع
- وسعت حوضه تا محل سد مسجدسلیمان: ۲۷ هزار کیلومترمربع
- متوسط آبدهی سالانه در محل سد: ۳۶۲ مترمکعب بر ثانیه
- زمان تمرکز حوضه: ۱۰ ساعت
- ایستگاههای آبسنجی: پل شالو، کارون ۱ و گتوند
کیفیت آب
آب مخزن سد مسجدسلیمان عمدتاً برای تولید انرژی برقآبی استفاده میشود و بخش اندکی از آن برای تأمین آب شهری مسجدسلیمان به سیستم پمپاژ منتقل میگردد. کیفیت آب مخزن پس از انجام تصفیه فیزیکی مناسب، قابل شرب گزارش شده و از نظر ترکیبات شیمیایی برای مصارف کشاورزی نیز مناسب است.
کسب رتبه نخست تولید انرژی در میان نیروگاههای برقآبی کشور
نیروگاه مسجدسلیمان امسال (۱۴۰۴) با عملکردی درخشان و عبور موفق از تابستانی پرچالش، نقش مهم و تعیینکنندهای در تأمین پایدار برق کشور ایفا کرده است. این مجموعه با اجرای برنامههای بهبود بهرهوری، نوسازی تجهیزات و مدیریت بهینه مصرف آب، موفق شده در ۸ماهه نخست امسال با تولید یک میلیون و ۶۸۰ هزار و ۲۶۳ مگاواتساعت انرژی، جایگاه نخست تولید را در میان نیروگاههای برقآبی کشور بهدست آورد.
