از فرونشست زمین تا امنیت زیستی؛ چرا احیای آب‌های زیرزمینی به یک ضرورت ملی تبدیل شده است؟

طرح «احیا و تعادل‌بخشی آب‌های زیرزمینی» در سال‌های اخیر، نقشی کلیدی در مدیریت پایدار سفره‌های آب زیرزمینی ایفا کرده و موفق شده روند کاهش سطح این منابع را در تعداد قابل توجهی از دشت‌های کشور کند. برآوردها نشان می‌دهد در صورت عدم اجرای این طرح، کسری تجمعی مخازن آبخوان‌های کشور در حال حاضر به حدود ۱۷۸ میلیارد مترمکعب می‌رسید.

با توجه به قرارگیری ایران در منطقه‌ای خشک و دریافت کمتر از میانگین جهانی بارش، وابستگی حیات سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های اقتصادی به منابع آب زیرزمینی بسیار بالاست. در این شرایط، هرگونه کاهش در سطح آبخوان‌ها می‌تواند تهدیدی جدی برای امنیت آبی و توسعه پایدار کشور محسوب شود.

سال‌ها برداشت بیش از حد از این منابع، در کنار تداوم خشکسالی‌ها و افزایش مصرف در بخش‌های مختلف، منجر به افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی، کسری مخازن و وضعیت ممنوعه‌شدن بسیاری از دشت‌ها شده است. تداوم این روند می‌تواند پیامدهای غیرقابل جبرانی برای اقتصاد، محیط زیست و جوامع انسانی به همراه داشته باشد.

در پاسخ به این چالش ملی، وزارت نیرو اقدام به اجرای طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی نموده است. هدف این طرح، کنترل برداشت‌های اضافی، جبران بخشی از کسری مخازن و بازگرداندن تعادل به این منابع است تا ضمن حفاظت از ذخایر آبی، پایداری تأمین آب برای نسل‌های فعلی و آینده فراهم شود.

بر اساس داده‌های موجود، از حدود ۸۰۰ هزار چاه مجاز و غیرمجاز در کشور، سالانه نزدیک به ۴۰ میلیارد مترمکعب آب از سفره‌های زیرزمینی استخراج می‌شود.

نقش مدیریت برداشت در جلوگیری از فرونشست زمین

حمید رحمانی، معاون دفتر توسعه نظام‌های فنی و بهره‌برداری شرکت مدیریت منابع آب ایران، با اشاره به ارتباط مستقیم بین افت سطح آب زیرزمینی و پدیده فرونشست زمین، تأکید کرد که کنترل این وضعیت مستلزم اجرای همزمان چند اقدام است: پرشدن چاه‌های غیرمجاز، نظارت بر برداشت از چاه‌های مجاز (از طریق نصب کنتور هوشمند)، بازنگری در پروانه‌های بهره‌برداری و اجرای پروژه‌های تغذیه مصنوعی.

رحمانی با اشاره به تأثیرات اجرای این طرح خاطرنشان کرد: کسری تجمعی مخازن آبخوان‌ها از ۱۲۰ میلیارد مترمکعب به ۱۵۴ میلیارد مترمکعب افزایش یافته، اما در صورت عدم اجرای طرح، این رقم به حدود ۱۷۸ میلیارد مترمکعب می‌رسید. بخشی از این اختلاف (حدود ۲۴ میلیارد مترمکعب) نتیجه مستقیم اجرای طرح و بخشی نیز ناشی از کاهش طبیعی توان برداشت چاه‌ها به دلیل افت سطح آب است.

وی در پایان افزود: در برخی دشت‌ها، روند افت آبخوان متوقف یا حتی معکوس شده است و در برخی دیگر، تنها از سرعت کاهش کاسته شده است.