توسط : 
در تحلیلهای کلان زنجیره تأمین جهانی، تنگه هرمز غالباً بهعنوان شریان اصلی انتقال انرژی شناخته میشود؛ اما این آبراه استراتژیک، نقطه گلوگاهیِ یکی از حیاتیترین عناصر صنایع پیشرفته یعنی گاز «هلیوم» نیز محسوب میگردد. با اختلال در تولید گاز طبیعی قطر در بحبوحه تنشهای ژئوپلیتیکی منطقه، بازار هلیوم که زیرساخت پنهان بسیاری از فناوریهای پیشرفته محسوب میشود، اکنون با جهش قیمت و فشار در زنجیره تأمین جهانی مواجه است. هلیوم، عنصری کلیدی در خنکسازی آهنرباهای ابررسانا در سیستمهای تصویربرداری مغناطیسی (MRI)، تولید نیمههادیها و تنظیم فشار در صنایع هوافضا است و اکنون بهعنوان گلوگاه صنعتی جدید در سطح جهان مطرح میشود.
از زمان قیمت آغاز جنگ رمضان، قیمت هلیوم تقریباً دو برابر شده است؛ قطر یک سوم بازار ۱۹۰ میلیون مترمکعبی هلیوم را در اختیار دارد و در صورت تداوم اختلال، بازار جهانی هر ماه حدود ۵.۲ میلیون متر مکعب از عرضه خود را از دست میدهد. بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵ سازمان زمینشناسی، از کل تولید جهانی که حدود ۱۹۰ میلیون متر مکعب است، سهم ایالات متحده ۸۱ میلیون و قطر ۶۳ میلیون متر مکعب ارزیابی میشود.
در صورت وقفه ۳۰ روزه، قیمتها ممکن است ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش یابد و در صورت تداوم ۶۰ تا ۹۰ روزه اختلال، افزایش قیمت برای خریداران بدون قرارداد بلندمدت میتواند به ۲۵ تا ۵۰ درصد برسد.
هلیوم؛ بازاری کوچک اما راهبردی
هلیوم در صنایع فناوری پیشرفته (هایتک) نقش کلیدی ایفا میکند؛ از تولید تراشهها و نیمهرساناها گرفته تا صنایع فضایی و ماهوارهای، خنکسازی دستگاههای امآرآی (MRI) پزشکی، و برخی فرایندهای صنعتی پیشرفته، کاربردهای حیاتی دارد.
هلیوم منبعی تجدیدناپذیر است و با آزاد شدن آن به اتمسفر دیگر امکان بازیابی آن وجود ندارد. در حال حاضر عمر منابع هلیوم به ذخایر گاز طبیعی وابسته است. بیشترین کاربرد هلیوم در سردکنندهها بهویژه در آهنربای ابررسانا در دستگاههای امآرآی و همچنین ایجاد فشار، هوای پیرامونی کنترلشده و جوشکاری است.
از گاز هلیوم در فضاپیماها، تِلِسکوپها و دستگاه نظارت بر پرتونگاری هستهای نیز استفاده میشود. همچنین همجوشی هیدروژن به هلیوم انرژی لازم برای بمبهای اتمی را تأمین میکند. از گاز هلیوم همچنین برای موشکهای با سوخت مایع فشرده، بهعنوان حفاظ گاز در جوشکاری برقی، بهعنوان گازی محافظ برای تولید بلورهای سیلیکون و ژرمانیوم، بهعنوان عامل خنککننده برای رآکتورهای اتمی و برای تونلهای بادی فراصوتی استفاده میشود.
از نظر فیزیکی، هلیوم گازی با خواص ترمودینامیکی چالشبرانگیز است که پس از مایع شدن بهمرور تبخیر میگردد؛ بهطوریکه پنجره زمانی تحویل عملیاتی آن تنها حدود ۴۵ روز است. بنابراین ذخیرهسازی طولانیمدت آن دشوار است و هر اختلال در تولید یا حملونقل تقریباً اثر فوری بر بازار میگذارد.
هلیوم یک کالای حاشیهای نیست؛ بخشی از زیرساخت پنهان اقتصاد فناوری جهان است. تولید هلیوم به زنجیره گاز طبیعی وابسته است و هر اختلال در تولید گاز طبیعی میتواند عرضه آن را مختل کند. بازار هلیوم بهدلیل قراردادهای بلندمدت و فقدان بازار نقدی شفاف، در برابر شوکهای عرضه آسیبپذیر است.
ظرفیت مازاد جهانی بسیار محدود است و افزایش سریع تولید تقریباً امکانپذیر نیست. شوک هلیوم میتواند بهسرعت به بازار تراشه و زنجیره جهانی تولید تراشه منتقل شود.
هلیوم و هوش مصنوعی
در حوزه فناوری، هوش مصنوعی غالباً پدیدهای نرمافزاری پنداشته میشود، در حالی که پیشرفت آن کاملاً متکی بر سختافزارهایی است که تولیدشان به گازهای صنعتی خاص وابسته است. فرایندهایی نظیر فوتولیتوگرافی، ایجاد محیطهای خلأ و خنکسازی تراشههای پیشرفته، وابستگی مطلقی به هلیوم دارند. توسعه زیرساختهای پردازشی شرکتهای بزرگ (با پیشبینی فرصتهای درآمدی بالغ بر یک تریلیون دلار تا سال ۲۰۲۷)، نیازمند تراشههای پیشرفتهتری است که فشار بر سیستم تولید بالادستی هلیوم را مضاعف میسازد.
همانطور که جنگ اوکراین منجر به اختلال در تأمین گاز نئون و افزایش ۵۰۰۰% قیمت آن شد، تنشهای کنونی نیز اثبات میکند که اقتصاد دیجیتال، توسعه هوش مصنوعی و صنایع پیشرفته، فراتر از توان محاسباتی، وابستگی عمیق و غیرقابلانکاری به پایداری زنجیره تأمین مواد اولیه فیزیکی و گازهای صنعتی دارند.
